Το "τελικό χτύπημα" για την Ευρωπαϊκή Ένωση αποτέλεσε η απειλή του Ντόναλντ Τραμπ για την επιβολή τιμωρητικών δασμών σε όποιον προσπαθήσει να τον εμποδίσει να αποκτήσει τη Γροιλανδία, κάτι το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε... "διαζύγιο ΕΕ-ΗΠΑ.
Η κατάσταση χαρακτηρίζεται από διαρκείς καβγάδες, ανείπωτες εντάσεις και μια προσπάθεια διατήρησης των προσχημάτων δημοσίως, από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο πριν από έναν χρόνο.
Σε ιδιωτικές συζητήσεις, όπως μεταδίδει το Politico, σοκαρισμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι περιγράφουν τη βιασύνη του Τραμπ να προσαρτήσει το κυρίαρχο δανικό έδαφος ως "τρελή". Παράλληλα, υποστηρίζουν ότι αξίζει τη σκληρότερη δυνατή ευρωπαϊκή αντίδραση για αυτό που πολλοί θεωρούν μια ξεκάθαρη και απρόκλητη "επίθεση” εναντίον συμμάχων στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
"Νομίζω ότι αυτό εκλαμβάνεται ως ένα βήμα παραπάνω από το ανεκτό", σημείωσε χαρακτηριστικά ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης, ο οποίος —όπως και άλλοι— μίλησε υπό τον όρο της ανωνυμίας. "Η Ευρώπη έχει δεχθεί κριτική ότι είναι αδύναμη απέναντι στον Τραμπ. Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό, αλλά υπάρχουν κόκκινες γραμμές", συμπλήρωσε.
Ανώτατοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θεωρούν όλο και περισσότερο ότι ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα: η Αμερική του Τραμπ δεν είναι πλέον αξιόπιστος εμπορικός εταίρος, πόσο μάλλον εγγυητής ασφάλειας, και ότι πρέπει επειγόντως να στραφούν στο μέλλον. "Υπάρχει μια αλλαγή στην πολιτική των ΗΠΑ και σε μεγάλο βαθμό είναι μόνιμη. Το να περιμένουμε να περάσει δεν αποτελεί λύση. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συντεταγμένη και συντονισμένη μετάβαση σε μια νέα πραγματικότητα", σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο ευρωπαϊκής κυβέρνησης.
Αυτός ο συντονισμός έχει ήδη ξεκινήσει, όπως και η μεγάλη συζήτηση για το τι ακολουθεί.
Εκτός αν υπάρξει μια ριζική αλλαγή στην προσέγγιση των ΗΠΑ, η διαδικασία αυτή φαίνεται πιθανό να οδηγήσει σε έναν βαθύ ανασχηματισμό της Δύσης, ο οποίος θα ανατρέψει την παγκόσμια ισορροπία ισχύος. Οι συνέπειες κυμαίνονται από οικονομική ζημιά στις διατλαντικές σχέσεις λόγω της κλιμάκωσης των εμπορικών εντάσεων, έως σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια, καθώς η Ευρώπη θα προσπαθήσει να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωρίς την αμερικανική βοήθεια, πριν να είναι πλήρως έτοιμη να το πράξει.
Θα υπήρχαν πιθανότατα κόστη και για τις ίδιες τις ΗΠΑ, όπως ο περιορισμός της ικανότητάς τους να προβάλλουν "σκληρή ισχύ" στην Αφρική αλλά και τη Μέση Ανατολή, χωρίς πρόσβαση στο δίκτυο βάσεων, αεροδιαδρόμων και υλικοτεχνικής υποστήριξης που παρέχει η Ευρώπη.
Ένα μέλλον μετά τις ΗΠΑ
Παράλληλα με όλες τις συζητήσεις για αντίποινα μέσω στοχευμένων εμπορικών μέτρων κατά των ΗΠΑ, διπλωμάτες και κυβερνητικοί αξιωματούχοι στις εθνικές πρωτεύουσες εξετάζουν επίσης τι θα μπορούσε να σημαίνει μια μακροπρόθεσμη ρήξη με την Ουάσινγκτον.
Για τους περισσότερους, αυτή η προοπτική είναι εξαιρετικά επώδυνη, καθώς θα σήμαινε το τέλος 80 ετών ειρηνικής συνεργασίας, αμοιβαίας στήριξης και κερδοφόρου εμπορίου, δίνοντας ουσιαστικά το χαριστικό πλήγμα στο ΝΑΤΟ στη σημερινή του μορφή. Πολλές κυβερνήσεις επιθυμούν να διασώσουν ό,τι είναι δυνατόν, ενώ η Ιταλίδα ηγέτιδα, Τζόρτζια Μελόνι, προσπαθεί να αναθερμάνει τις σχέσεις.
Όμως, για ορισμένους κυβερνητικούς αξιωματούχους, ένα μέλλον της Δύσης χωρίς τις ΗΠΑ δεν είναι δύσκολο να το φανταστεί κανείς.
Καταρχάς, τα ευρωπαϊκά κράτη —συμπεριλαμβανομένων χωρών εκτός ΕΕ όπως η Βρετανία και η Νορβηγία— έχουν περάσει μεγάλο μέρος της δεύτερης θητείας του Τραμπ συνεργαζόμενα σε μια ολοένα και πιο αποτελεσματική ομάδα που ήδη λειτουργεί χωρίς την Αμερική: τη λεγόμενη "Συμμαχία των Προθύμων" για τη στήριξη της Ουκρανίας.
Σύμβουλοι εθνικής ασφάλειας από 35 κυβερνήσεις βρίσκονται σε τακτική επικοινωνία, συναντώνται συχνά διαδικτυακά και δια ζώσης, αλλά και μέσω μηνυμάτων. Έχουν πλέον συνηθίσει να αναζητούν πολυμερείς λύσεις σε έναν κόσμο όπου ο Τραμπ αποτελεί μεγάλο μέρος του προβλήματος.
Τα επίπεδα εμπιστοσύνης σε αυτούς τους κύκλους είναι γενικά υψηλά, σύμφωνα με άτομα που γνωρίζουν τον τρόπο λειτουργίας της ομάδας. Και η συνεργασία δεν περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των αξιωματούχων: οι ίδιοι οι εθνικοί ηγέτες έχουν σηκώσει τα μανίκια και εργάζονται σε νέους, στενούς σχηματισμούς.
Ηγέτες όπως ο Κιρ Στάρμερ του Ηνωμένου Βασιλείου, ο Εμανουέλ Μακρόν της Γαλλίας και ο Φρίντριχ Μερτς της Γερμανίας, καθώς και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Αλεξάντερ Στουμπ της Φινλανδίας και η Τζόρτζια Μελόνι της Ιταλίας, ανταλλάσσουν τακτικά μηνύματα μεταξύ τους — συχνά μάλιστα στο ίδιο ομαδικό chat, όπως μεταδίδει το Politico.
Ανάληψη δράσης χωρίς τον Τραμπ
Τον τελευταίο χρόνο έχουν αναπτύξει μια καλά οργανωμένη ρουτίνα ανταλλαγής μηνυμάτων κάθε φορά που ο Τραμπ κάνει κάτι απρόβλεπτο και δυνητικά επιζήμιο. "Όταν τα πράγματα κινούνται γρήγορα, είναι δύσκολος ο συντονισμός, και αυτή η ομάδα [chat] είναι πραγματικά αποτελεσματική", δήλωσε άτομο που γνωρίζει τη συγκεκριμένη διαδικασία. "Λέει πολλά για τις προσωπικές σχέσεις και για το πόσο σημαντικές είναι", επισήμανε.
Αυτός ο "άτυπος αλλά ενεργός" μηχανισμός είναι γνωστός ως Washington Group, από την ομάδα Ευρωπαίων ηγετών που επισκέφθηκαν τον Λευκό Οίκο μαζί με τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, τον περασμένο Αύγουστο.
Κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους, η προσέγγισή τους ήταν κυρίως να διατηρούν την ψυχραιμία τους και να απαντούν στις πολιτικές κινήσεις του, αντί να παρασύρονται από τις προκλητικές δηλώσεις του. Αυτή η φιλοσοφία έχει διευκολύνει τη διαδικασία ειρήνευσης στην Ουκρανία, με τη "συμμαχία των προθύμων" να πλησιάζει σε ένα πλαίσιο ειρηνευτικού σχεδίου στο οποίο έχουν προσχωρήσει και οι ΗΠΑ — συμπεριλαμβανομένων αμερικανικών εγγυήσεων ασφάλειας για την Ουκρανία. Πρόκειται για σημαντικό επίτευγμα, δεδομένου ότι ο Τραμπ είχε προηγουμένως αποκλείσει οποιονδήποτε ρόλο του αμερικανικού στρατού.
Ωστόσο, η αναστάτωση που προκάλεσε ο Τραμπ με τη Γροιλανδία φαίνεται πως ανέτρεψε τις ισορροπίες.
Η ήπια και προσεκτική στάση απέναντι στις απειλές του Αμερικανού προέδρου έχει πλέον εγκαταλειφθεί. Ακόμη και ο Στάρμερ, που συνήθως θεωρείται ο πιο επιφυλακτικός από τους ηγέτες, χαρακτήρισε την απειλή για δασμούς "λανθασμένη", φέρεται μάλιστα να το είπε και απευθείας στον Τραμπ σε τηλεφωνική επικοινωνία την Κυριακή.
Η κρίση της Γροιλανδίας έχει στρέψει έντονα την προσοχή στο ερώτημα του πώς μπορεί η Ευρώπη να προχωρήσει χωρίς την Αμερική στο πλευρό της.
"Η "Συμμαχία των Προθύμων” ξεκίνησε με επίκεντρο την Ουκρανία", υποστήριξε ένας ακόμη διπλωμάτης. "Όμως, έχει δημιουργήσει πολύ στενούς δεσμούς ανάμεσα σε ορισμένα από τα βασικά πρόσωπα στις πρωτεύουσες. Χτίζουν εμπιστοσύνη, αλλά και ικανότητα συνεργασίας. Γνωρίζονται μεταξύ τους με το μικρό τους όνομα και είναι εύκολο να επικοινωνήσουν και να στείλουν μηνύματα", πρόσθεσε χαρακτηριστικά.
Ποιος χρειάζεται τελικά το ΝΑΤΟ;
Αυτό το σχήμα θα μπορούσε δυνητικά να αποτελέσει το φυτώριο μιας νέας συμμαχίας ασφάλειας, σε μια εποχή όπου οι ΗΠΑ δεν στηρίζουν πλέον το ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Μια νέα αρχιτεκτονική δεν θα απέκλειε τη συνεργασία με την Αμερική, αλλά ούτε και θα τη θεωρούσε δεδομένη.
Στις συνομιλίες της ομάδας Washington Group συμμετέχει επίσης και ο ίδιος ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, γεγονός που προσθέτει μια ακόμη ενδιαφέρουσα διάσταση.
Η Ουκρανία είναι μακράν η πιο στρατιωτικοποιημένη χώρα μεταξύ όσων εκπροσωπούνται, διαθέτοντας τεράστιο στρατό, μια εξαιρετικά προηγμένη βιομηχανία παραγωγής drones και περισσότερη εμπειρία στις πραγματικές συνθήκες ενός πολέμου από οποιονδήποτε άλλον.
Ενώ η Ουκρανία εδώ και καιρό επιδιώκει τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ, αυτό πλέον φαίνεται λιγότερο ως βραβείο απ’ ό,τι παλιά, καθώς οι υποσχέσεις της Αμερικής για διασφάλιση εγγυήσεων ασφάλειας γίνονται μέρα με τη μέρα όλο και λιγότερο πειστικές.
Αν η στρατιωτική ισχύς της Ουκρανίας ενσωματωνόταν στην ομάδα, σε συνδυασμό με αυτή της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Πολωνίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, μεταξύ άλλων, η δυνητική στρατιωτική ισχύς της "συμμαχίας των προθύμων” θα ήταν τεράστια, περιλαμβάνοντας τόσο πυρηνικές όσο και μη-πυρηνικές χώρες.
Αν και η ανάγκη της Ευρώπης να υπερασπιστεί τον εαυτό της με λιγότερη αμερικανική υποστήριξη είναι μια συζήτηση με ρίζες από παλιά, τις τελευταίες ημέρες έχει υπάρξει σειρά πρωτοβουλιών και τίτλων από τις Βρυξέλλες. Επίσημα, η ΕΕ έχει αποφασίσει να είναι σε θέση να αμυνθεί μέχρι το 2030.
Η Ευρωπαία Επίτροπος Άμυνας, Andrius Kubilius, πρότεινε πριν από μια εβδομάδα τη δημιουργία ενός σταθερού στρατού της ΕΕ με 100.000 στελέχη και επανέφερε την ιδέα ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας με περίπου 12 μέλη, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε μια νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας, αν και έχουν δοθεί λίγες λεπτομέρειες μέχρι στιγμής.
Υπάρχει ευρεία συναίνεση ότι οι συζητήσεις για μια νέα αρχιτεκτονική ευρωπαϊκής ασφάλειας πρέπει να γίνουν και μάλιστα γρήγορα. Οι ηγέτες της ΕΕ θα συναντηθούν δια ζώσης σε έκτακτη Σύνοδο Κορυφής τις επόμενες ημέρες για να συντονίσουν μια απάντηση στις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία, αν και οι συζητήσεις ενδέχεται να εκτείνονται πολύ πιο πέρα από αυτό.
Με τον Τραμπ να αναμένεται να παραστεί στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, υπάρχει επίσης η πιθανότητα απευθείας συνομιλιών μεταξύ Ευρωπαίων και Αμερικανών ηγετών.
Μετά από συνομιλίες με τον Μερτς, Μακρόν, Στάρμερ και τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, η φον ντερ Λάιεν δήλωσε την Κυριακή ότι οι Ευρωπαίοι θα "σταθούν σταθεροί" στη δέσμευσή τους να προστατεύσουν τη Γροιλανδία. "Θα αντιμετωπίσουμε αυτές τις προκλήσεις για την ευρωπαϊκή μας αλληλεγγύη με ψυχραιμία και αποφασιστικότητα", τόνισε.
Δεδομένης της τρέχουσας κατάστασης, θα χρειαστεί επίσης λίγη δημιουργική σκέψη.
